Olay güdümlü programlama: listener, anonim sınıf, lambda

Şimdiye kadar yazdığın programlar baştan sona sırayla çalışıyordu. GUI programı ise pencereyi açtıktan sonra bekler: kullanıcı bir butona tıklayınca, bir tuşa basınca ya da fareyi oynatınca ilgili kod çalışır. Buna olay güdümlü programlama (event-driven programming) denir. Sınavda bu konudan “handler yaz” soruları, anonim sınıfı lambdaya çevirme ve derleme hataları (effectively final, eksik public, yanlış imza) gelir.

Altın kurallar:

1. Olay kaynağı, olay nesnesi, dinleyici. Butona tıklanınca Swing bir ActionEvent yaratır ve butona kayıtlı her ActionListener’ın actionPerformed metodunu çağırır.
2. Kayıt şart. Listener yazıp addActionListener ile bağlamazsan hiçbir şey olmaz, hata da vermez.
3. Lambda sadece tek metotlu arayüzle. ActionListener evet, MouseListener hayır.
4. Lambda ve anonim sınıf yerel değişkeni değiştiremez. Değişecek her şeyi alan yap.

Olay modeli

Kullanacağın listener’lar:

Hepsi java.awt.event paketinde: import java.awt.event.*; yazmayı unutma.

Handler yazmanın dört yolu

1. İç sınıf (inner class)

Bir sınıfın içinde tanımlanan, static olmayan sınıf. En büyük avantajı: dış nesnenin private alanlarına doğrudan erişir.

public class CounterPanel extends JPanel {
    private int count = 0;
    private final JButton button = new JButton("Click");
    private final JLabel label = new JLabel("Count: 0");

    public CounterPanel() {
        add(button);
        add(label);
        button.addActionListener(new ClickHandler());   // kayıt
    }

    private class ClickHandler implements ActionListener {
        @Override
        public void actionPerformed(ActionEvent e) {
            count++;                                     // dış sınıfın alanı
            label.setText("Count: " + count);
        }
    }
}

Üç tıklamadan sonra:

Count: 3

2. Sınıfın kendisi listener olsun

Sınıf implements ActionListener der ve addActionListener(this) ile kendini kaydeder. Birden fazla buton aynı metodu paylaşır; hangisinin tıklandığını e.getSource() söyler.

public class CalcPanel extends JPanel implements ActionListener {
    private final JTextField a = new JTextField("8", 4), b = new JTextField("2", 4);
    private final JButton plus = new JButton("+"), div = new JButton("/");
    private final JLabel result = new JLabel("=");

    public CalcPanel() {
        add(a); add(b); add(plus); add(div); add(result);
        plus.addActionListener(this);
        div.addActionListener(this);
    }

    @Override
    public void actionPerformed(ActionEvent e) {
        int x = Integer.parseInt(a.getText());
        int y = Integer.parseInt(b.getText());
        if (e.getSource() == plus) result.setText("= " + (x + y));
        else if (e.getSource() == div) result.setText("= " + (x / y));
        System.out.println("command=" + e.getActionCommand() + " " + result.getText());
    }
}

+ sonra / tıklanınca, ardından b “0” yapılıp / tekrar tıklanınca:

command=+ = 10
command=/ = 4
ArithmeticException: / by zero

Son satırı handler basmadı: handler içinde yakalanmayan istisna dışarı çıktı, denemede onu doClick() çağrısının etrafındaki try/catch yakaladı. Gerçek pencerede bu istisna Swing’in olay iş parçacığına çıkar ve konsola stack trace basılır. Bu yüzden handler içinde try/catch kullanırsın (aşağıdaki TemperatureFrame örneğine bak).

3. Anonim iç sınıf (anonymous inner class)

Adı olmayan, yazıldığı yerde tek bir nesnesi yaratılan sınıf. new ArayuzAdi() { ...metotlar... } biçimindedir. Arayüzden new yapılamaz ama gövde eklersen o gövde, arayüzü uygulayan adsız bir sınıf olur.

JButton hello = new JButton("Hello");
JLabel msg = new JLabel();
hello.addActionListener(new ActionListener() {
    @Override
    public void actionPerformed(ActionEvent e) {
        msg.setText("Hi, " + e.getActionCommand());
    }
});

Tıklanınca msg.getText():

Hi, Hello

4. Lambda ifadesi

Tek abstract metodu olan arayüze fonksiyonel arayüz (functional interface) denir. ActionListener öyle. Bu durumda anonim sınıfın bütün kalıbı yerine sadece parametre ve gövde yazarsın:

hello.addActionListener(e -> msg.setText("Hi, " + e.getActionCommand()));

Gövde birden fazla satırsa süslü parantez kullanılır: e -> { satır1; satır2; }.

Yakalanan değişkenler ve this

Anonim sınıf ve lambda, dışarıdaki yerel değişkenleri kullanabilir ama değiştiremez. Kullandıkları yerel değişken final ya da effectively final (hiç yeniden atanmayan) olmalı.

int count = 0;
b.addActionListener(e -> count++);   // DERLENMEZ

local variables referenced from a lambda expression must be final or effectively final. Alanlar (instance variables) bu kurala tabi değil; sayaçlar, toplamlar ve durum bilgisi için alan kullan.

this ikisinde farklı anlam taşır:

Outer.wire() içinde, Outer.toString() = "Outer":
  lambda:  this                         → Outer
  anonim:  this.toString().equals("Outer") → false
  anonim:  Outer.this                   → Outer

Fare ve adapter sınıfları

MouseListener’ın beş metodu var. Sadece tıklamayla ilgileniyorsan beşini de yazmak zorunda kalmamak için Java hazır adapter sınıfları verir: MouseAdapter, KeyAdapter, WindowAdapter. Bunlar arayüzün bütün metotlarını boş gövdeyle uygular; sen sadece istediğini override edersin. Adapter bir sınıf olduğu için lambda değil anonim sınıfla kullanılır.

JPanel area = new JPanel();
area.addMouseListener(new MouseAdapter() {
    @Override
    public void mouseClicked(MouseEvent e) {
        System.out.println("clicked at " + e.getX() + "," + e.getY());
    }
});

(40, 25) noktasına tıklanınca:

clicked at 40,25

Checkbox ve diğer olaylar

JCheckBox ve JRadioButton seçim değişince ItemEvent üretir. e.getStateChange() == ItemEvent.SELECTED ile işaretlenip işaretlenmediğini öğrenirsin; ya da doğrudan checkBox.isSelected().

JCheckBox bold = new JCheckBox("Bold");
bold.addItemListener(e -> System.out.println("bold=" + (e.getStateChange() == ItemEvent.SELECTED)));
// iki kez tıklanır

bold=true
bold=false

Diğer yararlı metotlar:

• button.setEnabled(false): bileşen gri olur, olay üretmez. Denemede devre dışı butona doClick() listener’ı çalıştırmadı.
• button.removeActionListener(l): kaydı siler. Bunun için listener’ı bir değişkende tutman gerekir.
• textField.addActionListener(...): metin kutusunda Enter’a basılınca çalışır.

TUZAK · birden fazla listener’ın sırası. Bir butona iki listener kaydedersen ikisi de çalışır. Hangi sırayla çağrılacakları Java belgelerinde garanti edilmez. Denemede (JDK 26) son kaydedilen önce çalıştı: second registered, sonra first registered. Sınavda sıraya bağlı kod yazma; iki işi tek handler’da sırayla yap.

Bir pencereyi baştan sona kurmak

Geçen haftanın TemperatureFrame örneğine olay ekleyelim. Sıra: bileşenleri alan olarak tanımla, constructor’da yerleştir, en sonda listener’ı bağla.

public class TemperatureFrame extends JFrame {
    private final JTextField celsiusField = new JTextField(6);
    private final JButton convertButton = new JButton("Convert");
    private final JLabel resultLabel = new JLabel("F: ?");

    public TemperatureFrame() {
        super("C to F");
        setLayout(new FlowLayout());
        add(new JLabel("Celsius:"));
        add(celsiusField);
        add(convertButton);
        add(resultLabel);

        convertButton.addActionListener(e -> {
            try {
                double c = Double.parseDouble(celsiusField.getText().trim());
                double f = c * 9 / 5 + 32;
                resultLabel.setText("F: " + f);
            } catch (NumberFormatException ex) {
                resultLabel.setText("Invalid number");
            }
        });

        setDefaultCloseOperation(JFrame.EXIT_ON_CLOSE);
        setSize(300, 100);
    }
}

Girilen değer “100”, sonra ” 37 ”, sonra “abc” iken Convert’e basılınca etiket:

F: 212.0
F: 98.6
Invalid number

Lambda parametresi e, catch’teki değişken ex oldu. Aynı adı (e) kullansaydın derleme hatası alırdın: lambda parametresi o kapsamda zaten tanımlı.

Sık yapılan hatalar

class CounterPanel extends JPanel {
    private int count = 0;
    private JButton button = new JButton("Click");
    private JLabel label = new JLabel("Count: 0");
    CounterPanel() {
        add(button); add(label);
        button.addActionListener(new ClickHandler());
    }
    private class ClickHandler implements ActionListener {
        public void actionPerformed(ActionEvent e) {
            count++;
            label.setText("Count: " + count);
        }
    }
}
// after 3 clicks: System.out.println(label.getText());

JButton b = new JButton("+1");
int count = 0;
b.addActionListener(e -> count++);

class Handler implements ActionListener {
    public void actionPerformed() {
        System.out.println("clicked");
    }
}

JPanel p = new JPanel();
p.addMouseListener(e -> System.out.println("click"));

// a = "8", b = "2"; both buttons call this same handler
public void actionPerformed(ActionEvent e) {
    int x = Integer.parseInt(a.getText());
    int y = Integer.parseInt(b.getText());
    if (e.getSource() == plus) result.setText("= " + (x + y));
    else if (e.getSource() == div) result.setText("= " + (x / y));
    System.out.println("command=" + e.getActionCommand() + " " + result.getText());
}
// user clicks "+" then "/"

JButton b = new JButton("ok");
b.addActionListener(new ActionListener());

hello.addActionListener(new ActionListener() {
    @Override
    public void actionPerformed(ActionEvent e) {
        msg.setText("Hi, " + e.getActionCommand());
    }
});

convertButton.addActionListener(e -> {
    try {
        double c = Double.parseDouble(celsiusField.getText().trim());
        double f = c * 9 / 5 + 32;
        resultLabel.setText("F: " + f);
    } catch (NumberFormatException ex) {
        resultLabel.setText("Invalid number");
    }
});